Rosnące zapotrzebowanie na „neutralność” społeczeństwa obywatelskiego stawia wiele organizacji nienastawionych na zysk i finansowanych przez państwo przed dylematami merytorycznymi, a także zagrożeniami finansowymi i administracyjnymi. Często nie jest jasne, jak daleko sięgają wymogi neutralności, jakie formy pozycjonowania politycznego są dopuszczalne i jakie zagrożenia wiążą się z finansowaniem państwowym i statusem organizacji non-profit.

W ramach wykładu Labora przyjrzymy się tym obszarom napięć i omówimy z różnorodną grupą ekspertów, w jaki sposób obecne zmiany prawne i praktyka administracyjna mają konkretny wpływ na zakres działania, finansowanie publiczne i demokratyczne zaangażowanie podmiotów społeczeństwa obywatelskiego. Wykład Labora jest inicjowany przez naszego gościa dr Michaela Ernsta-Pörksena.

Wprowadzenie do tematu dr Michael Ernst-Pörksen

Wyrokiem z dnia 10 stycznia 2019 r. i postanowieniem z dnia 10 grudnia 2020 r. Bundesfinanzhof (federalny trybunał finansowy, BFH) potwierdził stanowisko Finanzamt Frankfurt am Main III, zgodnie z którym Attac Trägerverein e.V. nie powinien uzyskać „zwolnienia z podatku dochodowego od osób prawnych i podatku od działalności gospodarczej za rok obrotowy 2010 ze względu na realizację celów uprzywilejowanych pod względem podatkowym” (decyzja z dnia 14 kwietnia 2014 r.).

W dniu 24 lutego 2025 r. grupa parlamentarna CDU/CSU w Bundestagu skierowała do rządu federalnego „drobne pytanie” zatytułowane „Polityczna neutralność organizacji finansowanych przez państwo”. Pytanie zawiera 551 pytań indywidualnych, z których 541 dotyczy zaangażowania politycznego poszczególnych organizacji.

Oba procesy oznaczają cięcia w mediach i polityczne postrzeganie roli organizacji społeczeństwa obywatelskiego w kształtowaniu procesów politycznych w Republice Federalnej Niemiec. Jeżeli pierwszy temat dotyczy zasadniczo kwestii związanych z prawem niekomercyjnym, „kwestia drobna” rozszerza ten temat jako całość o wsparcie publiczne dla organizacji społeczeństwa obywatelskiego wykraczające poza ulgi podatkowe.

Podczas gdy dyskusja na temat możliwości udziału podmiotów nienastawionych na zysk w debatach politycznych, a tym samym „uczestnictwa w kształtowaniu woli politycznej” (zob. art. 21 ust. 1 zdanie pierwsze ustawy zasadniczej w odniesieniu do partii) znalazła tymczasowy punkt wyjścia, debata na temat neutralności politycznej organizacji sponsorowanych przez państwo nadal poszukuje realnego ukierunkowania. Powoli wyłania się sedno tej debaty: chodzi nie tyle o polityczną neutralność poszczególnych organizacji społeczeństwa obywatelskiego, ile o politycznie neutralny program finansowania, politycznie neutralne wytyczne dotyczące finansowania, o polityczny dystans państwa.

Zorganizowane społeczeństwo obywatelskie jest zaniepokojone ograniczeniem zdolności do działania: w jednej debacie o utracie korzyści podatkowej, zarówno własnej, jak i prywatnych darczyńców (prawo niekomercyjne), w drugiej o bezpośrednim wsparciu państwa (prawo do przyznania). I podczas gdy organizacje zaczynają organizować drogi ucieczki dla obu (porzucenie statusu non-profit, zmniejszenie zależności od funduszy publicznych), kontury dalszego ograniczenia materialnego są już widoczne: prawne ograniczenie finansowania działalności politycznej z funduszy pozarządowych poza wsparciem fiskalnym (duże darowizny prywatne, darowizny korporacyjne, finansowanie przez fundacje).

Ataki na autonomię organizacji społeczeństwa obywatelskiego pochodzą zatem z różnych kierunków i mają różne podstawy tematyczne.

Reakcja napastników była jak dotąd w dużej mierze wyczerpana oburzeniem. Jednak pomimo pewnego zamieszania debata na temat prawa non-profit prowadzona z udziałem prawa i orzecznictwa pokazała szczegółowo, że przydatne może być nie tylko zrozumienie ataków jako zakłócenia odpoczynku, ale także skorzystanie z okazji do zastanowienia się nad społeczno-politycznymi i prawnymi podstawami własnych działań.

Obejmuje to również analizę napiętych stosunków między państwem a zorganizowanym społeczeństwem obywatelskim. Oba sektory nie mogą być definiowane w społeczeństwach demokratycznych bez odniesienia do siebie nawzajem. Materialne wyrzeczenie się jednego od drugiego jest możliwe tylko w ograniczonym zakresie. W związku z tym organizacje społeczeństwa obywatelskiego jako całość nie mogą obejść się bez przydziału zasobów państwowych, a państwo w demokracji nie może stać się w pełni skuteczne bez wykorzystania działań organizacji społeczeństwa obywatelskiego. Dla społeczeństwa demokratycznego państwo i zorganizowane społeczeństwo obywatelskie warunkują się wzajemnie, poruszają i ograniczają.

Z punktu widzenia społeczeństwa obywatelskiego krytycznie należy zatem określić nie tylko zakres działania państwa, ale także jego własny. Dotyczy to zarówno podmiotów nienastawionych na zysk, jak i subsydiowanych podmiotów nieuprzywilejowanych pod względem podatkowym.

Dr Michael Ernst-Pörksen jest ekonomistą i od lat 90. doradza korporacjom non-profit.

Do wykładów Labora

Wraz z Wykłady w Labora włącza ekspertów z dziedziny nauki, polityki i praktyki z organizacji Minor-Labora w intensywną wymianę poglądów na temat kwestii i zmian społecznych, które mają wpływ na kształtowanie przyszłości naszego społeczeństwa. Naszym celem jest wzajemne uczenie się innowacyjnych pomysłów, metod i podejść w celu poprawy sytuacji grup zmarginalizowanych lub defaworyzowanych. Zapraszamy gości ze specjalnym winem, innymi napojami i jedzeniem, które towarzyszy wieczór w sali kominkowej. W przedmiocie Wykłady w Labora są organizowane i realizowane we współpracy z Minor – Project Kontor for Education and Research, Minor – Science Society oraz La Red – Networking and Integration. 

W przedmiocie Wykłady w Labora Nazywa się Chatham House Rules.